Więcej o autorze

PRZESŁANKI UCHYLENIA OBOWIĄZKU ALIMENTACYJNEGO WZGLĘDEM DZIECKA PEŁNOLETNIEGO NA PODSTAWIE ART. 1441 KRiO

Art. 1441 k.r.i.o. został dodany w wyniku wejścia w życie ustawy z dnia 6 listopada 2008 r.
o zmianie ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. nr 220, poz. 1431). Artykuł ten nakazuje, aby przy rozstrzyganiu o żądaniu alimentacyjnym uwzględniona została zasada słuszności. Na podstawie analizy dotychczasowego orzecznictwa zasadnym jest stwierdzenie, że do czasu wejścia w życie przedmiotowej ustawy nowelizującej k.r.i.o. było to dopuszczalne na zasadach ogólnych tj. na podstawie klauzuli nadużycia prawa podmiotowego wyrażonej w art. 5 k.c. Art. 1441 k.r.i.o. stanowi zatem lex specialis wobec art. 5 k.c.

Uchwała pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej Sądu Najwyższego z dnia 16 grudnia 1987 r., (III CZP 91/86, OSNCP 1988, nr 4, poz. 42) – wytyczne SN w zakresie wykładni prawa i praktyki sądowej w sprawach o alimenty kształtujące orzecznictwo sądów powszechnych – stanowi, że w razie rażąco niewłaściwego postępowania osoby uprawnionej do alimentów, budzącego powszechną dezaprobatę, dopuszczalne jest oddalenie powództwa w całości lub w części ze względu na zasady współżycia społecznego, przy czym nie może to nastąpić, gdy uprawnionym jest małoletnie dziecko. Tak więc na podstawie art. 1441 k.r.i.o. od obowiązku alimentacyjnego mogą się uchylić rodzice dziecka pełnoletniego ale jeszcze nie usamodzielnionego jak również dalsi krewni wobec dziecka małoletniego i pełnoletniego. Art. 1441 k.r.i.o. powołuje się na ziszczenie się przesłanki negatywnej zawartej w tej normie tj. sprzeczności realizowanego obowiązku alimentacyjnego z zasadami współżycia społecznego. Przedstawiciele doktryny są zgodni, że wyłączenie obowiązku alimentacyjnego rodziców wobec pełnoletniego dziecka ze względu na zasady współżycia społecznego musi być ograniczone do zupełnie wyjątkowych wypadków.

Według wyżej cytowanej uchwały SN rażąco niewłaściwe postępowanie uprawnionego naruszające zasady życia w rodzinie a tym samym zasady współżycia społecznego może polegać na:

1) zachowaniach godzących w życie i zdrowie członka rodziny,

2) zachowaniach naruszających godność, dobre imię i inne dobra osobiste człowieka,

3) zawinionym popadnięciu w niedostatek lub umyślnym wywołaniu sytuacji prowadzącej do żądania alimentów .

(Zob. też T. Smyczyński, Roszczenia alimentacyjne…, s. 86 i n., z którego opracowania to wyliczenie zostało zaczerpnięte). Orzecznictwo dostarcza wielu przykładów bliżej wyjaśniających, o jakie działania może chodzić. (Jacek Wierciński (red.) i inni, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz).

Przy orzekaniu w tego typu sprawach sąd musi więc brać pod uwagę wzajemne stosunki czy ewentualne konflikty między uprawnionym a zobowiązanym do alimentacji. Orzecznictwo dostarcza wiele przykładów takich dyskwalifikujących zachowań uprawnionego do alimentacji, np. nie są obowiązani do alimentacji rodzice, których dziecko zaniedbuje naukę, z własnej winy powtarza klasy i wskutek tego nie kończy szkoły we właściwym terminie. Zaniedbania muszą być zawinione, a ustalenia sądu wynikać ze zgromadzonych w sprawie dowodów (wyrok SN z 8 sierpnia 1980 r., III CRN 144/80, OSNCP 1981, nr 1, poz. 20, wyrok SN z 16 stycznia 2001 r., II CKN 40/99, Lexis.pl nr 385114). Nadużycie prawa podmiotowego przez uprawnionego do alimentacji może również polegać na jego celowym zachowaniu zmierzającym do  powstania takiego stanu, który obiektywnie można zakwalifikować jako stan niedostatku (wyrok SN z 4 maja 1972 r., III CRN 48/72, Lexis.pl nr 316338) czy też na przykład na rezygnacji, w celu dokuczenia rodzicom, z pomocy udzielonej przez państwo w sytuacji, gdy rodzice są skromnie sytuowani (wyrok SN z 20 stycznia 1972 r., III CRN 470/71, Lexis.pl nr 316362). W cytowanej wyżej uchwale pełnego składu Izby Cywilnej i Administracyjnej SN z 16 grudnia 1987 r. wskazano, iż za nadużycie prawa może być uznane żądanie alimentów przez osobę niezdolną do samodzielnego utrzymania się, która z własnej winy znalazła się w niedostatku. Dotyczyć to będzie osób, które mimo prawidłowych wzorców wychowawczych w domu rodzinnym i prawidłowo sprawowanej władzy rodzicielskiej, same doprowadziły się do nałogowego alkoholizmu czy narkomanii i nie chcą poddać się leczeniu.

Art. 1441 k.r.i.o. może mieć istotne znaczenie w stosowaniu przepisów dotyczących obowiązku alimentacyjnego między rodzicami a pełnoletnimi dziećmi, które nie są jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie. Rażąco niewłaściwe zachowanie dziecka pełnoletniego może polegać w szczególności na zerwaniu kontaktów z rodzicami, postępowaniu wbrew woli rodziców a jednocześnie wbrew swoim interesom, okazywaniu im braku szacunku, dobrowolnym i bez uzasadnionej przyczyny porzuceniu domu rodzinnego wbrew woli rodziców. Art. 1441 k.r.i.o. może mieć więc zastosowanie, jeżeli dorosłe dziecko opuszcza dom rodzinny celem wyrwania się spod kurateli rodziców, a jednocześnie żąda aby jego dorosłe życie było nadal finansowane przez rodziców, którzy utracili nad nim kontrolę rodzicielską.

I wreszcie na zakończenie ostatnia uwaga. Określone w art. 133 § 3 k.r.i.o. dwie przesłanki uchylenia się przez rodzica od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego lecz nie usamodzielnionego tj. nadmierny uszczerbek dla zobowiązanego rodzica oraz brak starań po stronie uprawnionego dziecka w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się, stanowią uszczegółowienie zasady nadużycia prawa z art. 1441 k.r.i.o. W obu tych przypadkach żądanie alimentów może być bowiem sprzeczne z zasadami współżycia społecznego.