Więcej o autorze

BŁĄD JAKO PODSTAWA UCHYLENIA SIĘ OD SKUTKÓW PRAWNYCH NIEZŁOŻENIA OŚWIADCZENIA WOLI O PRZYJĘCIU LUB ODRZUCENIU SPADKU.

Oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest jednostronną czynnością prawną, a zatem taką, która dochodzi do skutku przez oświadczenie woli tylko jednej strony. Do czynności prawnej jednostronnej również znajdują zastosowanie ogólne przepisy o wadach oświadczenia woli. Jedną z takich wad jest właśnie błąd. W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie zostało złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć (art. 84 § 1 k.c.). Można powoływać się tylko na błąd uzasadniający przypuszczenie, że gdyby składający oświadczenie woli nie działał pod wpływem błędu i oceniał sprawę rozsądnie, nie złożyłby oświadczenia tej treści (błąd istotny). (art. 84 § 2 k.c.)

W odniesieniu do wad czynności prawnych, w przypadku oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, pewne szczególne regulacje wprowadza przepis art. 1019 K.c. – modyfikacje dotyczą błędu i groźby. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, złożonego pod wpływem błędu lub groźby, powinno nastąpić przed sądem oraz spadkobierca powinien jednocześnie oświadczyć, czy i jak spadek przyjmuje, czy też go odrzuca. Takie uchylenie się wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Również w sytuacji gdy w ustawowym 6 – miesięcznym terminie (termin ten liczony jest od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swego powołania) spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia, może on uchylić się od skutków prawnych swego zaniechania. Ma to szczególne znaczenie w sytuacji gdy spadkodawca pozostawił długi spadkowe znacznie przekraczające wartość masy spadkowej, o których spadkobierca nie miał wiedzy. Zgodnie bowiem z treścią przepisów art. 1015 § 2 k.c., przez owo zaniechanie złożenia stosownego oświadczenia w ustawowym terminie, spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe bez ograniczeń, a zatem całym swoim majątkiem.

„Konstrukcja uchylenia się od skutków prawnych złożonego pod wpływem błędu oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku (art. 1019 § 1 K.c.) została rozciągnięta na sytuacje, w których pod wpływem błędu spadkobierca nie złożył żadnego oświadczenia w terminie (art. 1019 § 2 K.c.), a więc takie, w których w istocie spadkobierca uchyla się nie od skutków prawnych swego oświadczenia, lecz od skutków biernego zachowania się (niezłożenia oświadczenia)” (Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 30 czerwca 2005 r. – sygn. akt IV CK 799/04, OSNC 2006 nr 5, poz. 94).

 

Błąd co do przedmiotu spadku (istnienia długu spadkowego) jest błędem istotnym co do treści czynności prawnej. Błędem takim nie jest nieznajomość przedmiotu spadku pozostająca w związku przyczynowym z niedołożeniem przez spadkobiercę należytej staranności w ustalaniu rzeczywistego stanu majątku spadkowego. Nie jest więc możliwe uchylenie się od skutków prawnych nie złożenia oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie ustawowym, jeżeli brak wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego jest wynikiem braku staranności po stronie spadkobierców. A zatem brak staranności spadkobiercy w uzyskaniu wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego może stanowić okoliczność wyłączającą zastosowanie przepisu art. 1019 § 2 k.c. w konkretnym przypadku. Sąd może odrzucić zastosowanie art. 1019 k.c. tylko wtedy, gdy pomiędzy brakiem staranności spadkobierców, a ich brakiem wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego istnieje zależność przyczynowo – skutkowa.

Do ukształtowania się błędnego przeświadczenia spadkobierców co do stanu spadku może również przyczynić się osoba trzecia, która posiada wiedzę o istnieniu długu spadkowego lecz wiedzy tej nie ujawnia, chcąc ze stanu tego czerpać korzyści. Takie zaniechanie ze strony osoby trzeciej spełnia przesłanki określone w art. 86 K.c. „W świetle tego przepisu, interpretowanego w kontekście art. 1019 K.c., należy odrzucić obiekcje podnoszone w piśmiennictwie przez niektórych autorów podkreślających, że przepis art. 86 K.c. zakłada tylko istnienie dwu stron stosunku prawnego, w sensie typowym, podczas gdy oświadczenie o przyjęciu lub odrzuceniu spadku jest czynnością prawną jednostronną. Ten argument nie jest trafny i nie może być uważany za rozstrzygający. Należy zwrócić uwagę w rozważanej sytuacji na to, że nie ma wprawdzie odbiorcy oświadczenia, czyli drugiej strony, jednakże można znaleźć osobę, która będzie mogła być traktowana podobnie jak druga strona. Za drugą bowiem stronę można uważać osobę, która z dotkniętego wadą oświadczenia woli spadkobiercy odnosi bezpośrednią korzyść. (…) Wymaga podkreślenia, że trudne do przyjęcia z punktu widzenia moralnego byłoby stanowisko wyłączające możliwość i konieczność napiętnowania sankcją cywilnoprawną podstępu osoby odnoszącej korzyść ze swojego zachowania z krzywdą spadkobiercy.” (Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 lipca 1986 r. III CZP 36/86, ).

Aby skorzystać z dobrodziejstwa przepisu art. 1019 § 2 k.c., spadkobiercy muszą wykazać, iż uzyskanie wiedzy o rzeczywistym stanie majątku spadkowego (istnieniu długu spadkowego) było w znacznym stopniu utrudnione lub wręcz niemożliwe w chwili otwarcia spadku, pomimo dochowania należytej staranności. Sąd każdorazowo bada, czy w okolicznościach zaistniałej sprawy, można zarzucić spadkobiercy, chcącemu uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia woli o przyjęciu lub odrzuceniu spadku w terminie, lekkomyślność czy też brak należytej staranności przy ustalaniu stanu majątku spadkowego. Sąd ocenia, uwzględniając konkretne okoliczności sprawy, jakich aktów staranności w danej sytuacji można wymagać od spadkobiercy. Chodzi o konkretne działania jakie spadkobierca mógł i powinien był podjąć aby uzyskać informację o rzeczywistym stanie spadku. Niepodjęcie takich działań stanowić będzie podstawę odrzucenia wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku.

Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 22 listopada 2013 r. określa wymagania formalne jakie spełnić musi oświadczenie oraz termin jego złożenia:

„1. Do zatwierdzenia uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku niezbędne jest złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza albo o odrzuceniu spadku w formie wymaganej przez art. 1018 § 3 k.c.

  1. Oświadczenie w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku może być złożone w toku postępowania o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia oświadczenia w przedmiocie przyjęcia bądź odrzucenia spadku, a jego skuteczność zależy od zachowania terminu określonego w art. 1019 p. 1 w związku z art. 88 § 2 k.c.”

Zatem uprawnienie to wygasa po upływie roku od chwili, w której spadkobierca wykrył błąd. Fakt złożenia wniosku o zatwierdzenie uchylenia się od skutków prawnych niezłożenia pod wpływem błędu oświadczenia w przedmiocie przyjęcia lub odrzucenia spadku w ciągu roku od wykrycia błędu powoduje, że termin przewidziany w art. 88 § 2 k.c. jest zachowany. Nie budzi wątpliwości możliwość złożenia takiego oświadczenia przed sądem, spadkobierca składa wówczas takie oświadczenie ustnie do protokołu. Jeżeli natomiast spadkobierca składa w sądzie oświadczenie na piśmie, to musi to nastąpić w formie pisemnej szczególnej – z podpisem urzędowo poświadczonym (postanowienie Sądu Najwyższego z 10 listopada 2006 r., I CSK 228/06, OSNC 2007, nr 7-8, poz. 123). Postępowanie w przedmiocie uchylenia się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku lub też od skutków zaniechania złożenia stosownego oświadczenia zakończone zostaje rozstrzygnięciem w formie postanowienia, które ma charakter konstytutywny.